Er waait een nieuwe wind door de psychiatrie. Floortje Scheepers, hoogleraar psychiatrie in Utrecht, is er een pleitbezorger voor om mensen met psychische problemen niet automatisch als ‘ziek’ te bestempelen. Ze beschrijft waarom logica en modellen of kaders als de DSM tekortschieten en waarom we bescheiden moeten zijn over wat we weten en begrijpen van gedrag. Zij ziet mensen als adaptieve, complexe wezens die, als zij psychisch ontregeld raken, in verbinding met de ander tot herstel kunnen komen. Dat blijkt ook uit de verhalen uit haar spreekkamer die ze in het boek opneemt.
Al lezend zie ik heel veel raakvlakken met stembevrijding. In het boek gaat het onder meer over de onbegrijpelijkheid van de mens en dus ook van psychische problematiek en over hoe de diversiteit tussen mensen natuurlijk is en ons als soort biologisch juist een grotere kans op overleven geeft. Wij hebben dus allemaal een eigen lied te zingen, dat onvergelijkbaar is met dat van anderen. Jouw en mijn toon zijn allebei belangrijk, ook al snappen we die van elkaar mogelijk niet.
Scheepers heeft ernstige twijfels bij de medicalisering die zo gewoon is geworden in de psychiatrie.
Wanneer ik eigenlijk troost zou willen bieden, wordt mij vaak gevraagd een recept uit te schrijven. (P 129)
Juist troost is nodig, want het gaat altijd ook om ervaringen van verlies, die niet met pillen te bestrijden zijn. Het herstelproces moet dus beginnen met het aanvaarden van de werkelijkheid van het moment. Ze noemt in haar boek een aantal ingrediënten die herstel mogelijk maken. Die ingrediënten komen we, niet toevallig, ook steeds weer tegen in het proces van stembevrijding, lees maar mee:
(...) het ervaren van autonomie tijdens het herstel misschien wel het meest krachtige onderdeel is van het herstel. (P 158)
Wat mensen vooral nodig hebben is elkaar. (P 182)
De eerste stap naar herstel is het toelaten van een ander perspectief. (P 185)
Kort gezegd: autonomie, verbinding en hoop.
Vertaald naar stembevrijding is autonomie de ervaring van: ‘Ja, ik zing! Ik zing mijn eigen lied! In vrijheid! Dit lied doet ertoe!’ Die (veer)kracht ervaren kan erg troostrijk zijn.
Verbinding is de ervaring van: ik zing voor jou, ik zing met jou, ik ben niet alleen.
En hoop is dan de ervaring van: ik ben creatief, er komt steeds weer iets nieuws in mij op, ik kan uiting geven aan wat er in mij leeft, er is een stroom die steeds maar doorgaat. Het is dus verbonden met verwondering en met dankbaarheid.
Scheepers schrijft ook over de Verhalenbank Psychiatrie, waar patiënten hun verhaal vertellen.
Eerste verkennende analyses van een aantal van de inmiddels meer dan honderd verzamelde verhalen in de Verhalenbank Psychiatrie laten zien dat in het herstelproces vaak thema’s opduiken als ‘een missie hebben’, ‘van betekenis zijn voor anderen’, ‘persoonlijke groei’, ‘je leren uiten’ en ‘sociale verbondenheid’. Maar ook ‘uit isolement komen door activiteiten te ondernemen’ en ‘verwerking van het verleden’ worden genoemd. (P 191)
Interacties kunnen in de loop van iemands leven leiden tot ontregeling en disruptie. Nieuwe verbindingen en interacties kunnen de balans ook weer herstellen. (P 200)
Bij mij wakkeren deze passages het verlangen aan dat stembevrijding ook een rol kan gaan spelen in de reguliere zorg. En dat wordt versterkt omdat op allerlei plaatsen in het boek naar voren komt hoe vaak psychische problematiek eigenlijk rouw is, pijn, verdriet, die nog niet heeft kunnen stromen, die vast is komen zitten, omdat de situatie dat onmogelijk maakte of omdat de pijn te overweldigend was. Zingen, zo zien we telkens weer, kan dan zo helpen om beetje bij beetje en op zachte wijze beweging te doen ontstaan. Dat kunnen langdurige processen zijn, die van de begeleider soms het nodige vragen, omdat je dan ook aanloopt tegen je eigen beperktheid. Floortje Scheepers citeert daarover de arts en systeemtherapeut Flip Jan van Oenen die in een boek schreef over de beperkingen van psychotherapie:
Het leren verdragen van onmacht is volgens van Oenen de kern van het therapeutisch proces, en de toegevoegde waarde van therapeuten is hun vermogen om met compassie ‘het lijden van de ander te verdragen’ zonder daar wanhopig of afwerend van te worden, in de wetenschap dat zij het probleem niet kunnen oplossen. (P 203)
Nabijheid is soms het enige wat je kunt bieden. En tegelijk het belangrijkste. Zo komt in het boek ook de hoogleraar Andries Baart aan het woord, over het omgaan met zwaar problematische gevallen:
‘…het begint volgens mij met de boodschap: we hebben nog geen antwoord, maar we gaan je niet verlaten’ (P 225)
Ook bij de slotconclusie van Floortje Scheepers springt mijn stembevrijdershart op:
Iedereen is kwetsbaar, en met behulp van de juiste taal of creatieve vormen kunnen we elkaar helpen daarmee om te gaan. Als we dat kinderen al heel vroeg leren, en als we vrijplaatsen creëren waar we elkaar echt kunnen ontmoeten, open en eerlijk, dan hebben we misschien wel veel minder ggz nodig om het lijden in ons leven een plek te geven. Het is vast niet gemakkelijk, maar het kan wel…. (P 230)
Vrijplaatsen creëren….!
Is dat niet precies wat wij doen? Workshops, retraites, lessen, zangavonden, op de beste momenten zijn het allemaal vrijplaatsen.
Ollekebolleke 1Het ollekebolleke is een versvorm die werd bedacht door Drs. P, van wie ik een groot fan ben. Hij noemde de dichtvorm naar het gelijknamige kinderversje, vanwege het vrijwel identieke metrum ervan. Het schrijven van een ollekebolleke is een leuk (en verslavend) puzzeltje en als je eruit komt is je dag meteen geslaagd. Dit zijn de voorschriften: het gaat om acht regels, in dat vaste wals-achtige ritme, in twee blokjes van ieder 22 lettergrepen. De eerste twee regels van ieder blokje hebben zes lettergrepen, de andere regels zijn vrijer. De vierde en de achtste regel rijmen. De crux zit bij de zesde regel: die bestaat uit één woord. Van zes lettergrepen, met de hoofdklemtoon op de vierde. Bijkomende voorschriften (waar de doctorandus zich overigens zelf niet altijd aan hield): de eerste regel bevat een uitroep, de tweede regel introduceert het onderwerp (hier: de schrijver). Probeer maar eens uit en onthoud: het gaat niet om de prestatie maar om de pret.
‘Hoogst onbegrijpelijk’
Zucht Floortje Scheepers vaak –
Van DSM was ze nooit
Een adept
Niemand past echt in een
Psychiatriemodel
Want voor ons leven
Bestaat geen recept
