Dit boek komt uit 2018, het staat al jaren op mijn lijstje, maar ik kwam er nu pas toe om het te lezen. De Britse schrijver Johann Hari lijdt al sinds zijn puberteit aan depressies, en begon ook al jong met het nemen van antidepressiva. Hem – en velen met hem – werd verteld dat zijn probleem werd veroorzaakt door een chemische onbalans in zijn hersenen. Eenmaal volwassen, en gewapend met sociaalwetenschappelijke kennis, begon hij te onderzoeken of dit wel klopt. Hij kwam terug met een radicaal ander verhaal over de oorzaken van onze pijn, en over hoe we onze weg terug kunnen vinden. En hoewel hij het nergens expliciet over stembevrijding heeft sluit wat hij schrijft toch op allerlei punten erop aan.
Zo beschrijft hij hoe we allemaal noodzakelijkerwijze als kind een muurtje of een dikke muur om onszelf heen bouwen, ter bescherming. Later ervaar je dat als beklemming.
Ons ego, ons zelfbesef, draagt altijd beide eigenschappen in zich: het is beschermend en beklemmend. (P 301)
Als volwassene kun je leren dat die bescherming mogelijk niet meer nodig is en hoe op zachtmoedige wijze om te gaan met de beklemming. In die beklemming zit ook altijd het verlangen naar expressie. Hij beschrijft hoe bevrijdend het voor mensen is als ze kunnen vertellen, ook over traumatische jeugdervaringen, én dat het ze verlost van schaamte als ze vervolgens niet afgewezen blijken te worden, terwijl ze zichzelf natuurlijk wél afgewezen hadden (het is mijn schuld, denkt ieder kind).
In het laatste hoofdstuk stelt hij zich voor wat hij nu zou willen zeggen tegen de jongere man die hij was toen die begon met het slikken van antidepressiva. Het is een korte samenvatting van wat in het boek centraal staat, dus in plaats van allerlei uitspraken uit het boek te halen kies ik hier liever voor een wat langer citaat.
Je bent geen machine met defecte onderdelen. Je bent een dier aan wiens behoeften niet wordt voldaan. Je hebt een gemeenschap nodig. Je hebt zinvolle waarden nodig, niet de junkwaarden waar je al je hele leven mee wordt volgepompt, die beweren dat je gelukkig wordt van geld en spullen kopen. Je hebt zinvol werk nodig. Je hebt de natuur nodig. Je hebt het nodig om je gerespecteerd te voelen. Je hebt een veilige toekomst nodig. Je hebt verbondenheid met al die dingen nodig. Je hebt het nodig om alle schaamte los te laten die je kunt voelen omdat je mishandeld bent.
Ieder mens heeft die dingen nodig, en in onze cultuur zijn we redelijk goed in het voldoen aan onze lichamelijke behoeften, want vrijwel niemand sterft hier nog de hongerdood, en dat is een buitengewone prestatie. We zijn echter heel slecht geworden in het voldoen aan psychologische behoeften, en dat is een cruciale reden waarom jij – en zoveel mensen in je omgeving – angstig en depressief zijn.
Je lijdt niet aan een chemische onbalans in je brein. Je lijdt aan een sociale en spirituele onbalans in onze manier van leven. Veel meer dan je tot nu toe is verteld: het ligt niet aan de serotonine, het ligt aan de samenleving. Het is niet je brein, het is je pijn. Biologische aanleg kan verdriet versterken, dat is zeker zo. Maar het is niet de oorzaak. Het is niet de aanleiding. Het is niet de plek om te zoeken naar de voornaamste verklaring, of de voornaamste oplossing.
(…)
Nee, zou ik tegen mijn jongere ik zeggen, jouw verdriet is geen defect. Het is een signaal – een noodzakelijk signaal. Ik weet dat het moeilijk te aanvaarden is, zou ik hem vertellen, omdat ik weet hoe diep en pijnlijk je verdriet is. Maar dat verdriet is je vijand niet, hoe erg het ook is (en ik weet maar al te goed hoe erg het is). Dat verdriet is je bondgenoot – het zorgt dat jij je leven niet verspilt en wijst je de weg naar een leven dat meer voldoening geeft.
En dan zou ik hem zeggen: je staat nu op een kruispunt. Je kunt dat signaal proberen te dempen en te verdoven. Dan komen er nog vele verspilde jaren bij, waarin je die pijn blijft houden. Of je kunt nu luisteren naar het signaal en je erdoor laten leiden, weg van de dingen die je pijn doen en je energie opslokken, in de richting van de dingen die je werkelijke behoeften vervullen. (P329-330)
In het boek besteedt hij ook veel aandacht aan de maatschappelijke ontwikkelingen die tot vervreemding, angst, onzekerheid en eenzaamheid leiden.
Daarom geloof ik dat we niet (zouden) moeten praten over het oplossen van angst en depressie door middel van alleen individuele veranderingen. Als je mensen vertelt dat de oplossing uitsluitend of hoofdzakelijk ligt in kleine veranderingen in hun eigen leven, zou dat een ontkenning zijn van heel veel van wat ik op mijn zoektocht heb geleerd. Als je eenmaal aanvaardt dat depressie in aanzienlijke mate een collectief probleem is, veroorzaakt door dingen die verkeerd zijn gegaan in onze cultuur, wordt het duidelijk dat ook de oplossingen – in aanzienlijke mate – collectief moeten zijn. We moeten de cultuur veranderen, zodat meer mensen de vrijheid krijgen om hun leven te veranderen. (P 333)
‘We moeten de cultuur veranderen’ klinkt als een grote, zelfs onhaalbare opdracht. Maar de paradox is: ik ben deel van die cultuur. Als ik verander, zelfs een klein beetje, dan verandert de cultuur. Alles wat ik win aan empathie, openheid, gulheid, iedere keer als ik een verbroken verbinding herstel, is dat niet alleen maar fijn voor mij, maar is het werkelijk winst voor de wereld.
Ollekebolleke 1Het ollekebolleke is een versvorm die werd bedacht door Drs. P, van wie ik een groot fan ben. Hij noemde de dichtvorm naar het gelijknamige kinderversje, vanwege het vrijwel identieke metrum ervan. Het schrijven van een ollekebolleke is een leuk (en verslavend) puzzeltje en als je eruit komt is je dag meteen geslaagd. Dit zijn de voorschriften: het gaat om acht regels, in dat vaste wals-achtige ritme, in twee blokjes van ieder 22 lettergrepen. De eerste twee regels van ieder blokje hebben zes lettergrepen, de andere regels zijn vrijer. De vierde en de achtste regel rijmen. De crux zit bij de zesde regel: die bestaat uit één woord. Van zes lettergrepen, met de hoofdklemtoon op de vierde. Bijkomende voorschriften (waar de doctorandus zich overigens zelf niet altijd aan hield): de eerste regel bevat een uitroep, de tweede regel introduceert het onderwerp (hier: de schrijver). Probeer maar eens uit en onthoud: het gaat niet om de prestatie maar om de pret.
Ja, je verdriet is echt
Zegt Johann Hari ons
Chemische onbalans???
Zieke cultuur!!!
Pijn wordt niet minder door
Antidepressiva
Enkel verbinding
Herstelt je natuur
